pH, KH en GH in een aquarium: wat ze betekenen en hoe je ze bijstelt

pH, KH en GH in gewone taal

• pH is de zuurgraad op een schaal van 0–14, waarbij 7 neutraal is. De schaal is logaritmisch: pH 6 is tien keer zuurder dan pH 7, dus zelfs een half punt is een grote stap.
• KH (carbonaathardheid) is de hoeveelheid carbonaat en bicarbonaat in het water. Het neemt zuren op en houdt de pH op zijn plek, daarom heet het de buffer.
• GH (algemene hardheid) bestaat vooral uit calcium en magnesium. Het bepaalt de pH niet direct, maar planten halen er Ca en Mg uit en garnalen hebben het nodig om een nieuw pantser te vormen.

Testsets geven hardheid weer in Duitse graden (°dKH, °dGH) of in ppm als CaCO₃. Eén graad is ongeveer 17,8 ppm, dus 4 °dKH is ruwweg 71 ppm.

Hoe ze elkaar beïnvloeden

Hoe hoger de KH, hoe meer zuur het water opneemt voordat de pH verschuift. Bij een zeer lage KH zijn de zuren uit afbraak en uit aquasoil genoeg om de pH snel te laten zakken.

Opgelost CO₂ vormt een zwak koolzuur en verlaagt dus de pH. In een bak met CO₂-injectie zakt de pH tijdens de lichtperiode en loopt hij weer op zodra de CO₂ uit is. Die dagelijkse daling is normaal. Een daling van ongeveer een hele eenheid ten opzichte van een ontgast monster wijst op zo'n 30 mg/l CO₂, de bovenkant van het gebruikelijke streefbereik van 20–30 mg/l.

Dieren verdragen deze dagelijkse schommeling meestal, omdat de KH en de opgeloste mineralen gelijk blijven. Let vooral op pH-veranderingen die samengaan met een verandering in hardheid of die van een product komen.

Zonder injectie loopt het patroon andersom: planten verbruiken overdag CO₂ en de pH stijgt een beetje, met een piek aan het einde van de lichtperiode en een dieptepunt vlak voordat het licht aangaat.

Aquasoil werkt als ionenwisselaar. Het bindt calcium en magnesium en verzuurt het water, waardoor GH, KH en pH dalen. Het effect is het sterkst in de eerste weken en neemt in de loop van de tijd af, sneller als je kraanwater hard is.

Streefwaarden per type bak

• beplante bak met CO₂: pH 6,4–6,9, KH 3–5 °dKH, GH 4–8 °dGH,
• low-tech beplante bak: pH 6,5–7,5, KH 3–8 °dKH, GH 4–10 °dGH,
• Neocaridina-garnalenbak: pH 6,5–7,8, KH 2–8 °dKH, GH 6–12 °dGH.

Dit zijn verstandige startwaarden, dezelfde standaardwaarden die SUISO gebruikt, geen harde grenzen. Gepubliceerde bereiken voor Neocaridina lopen sterk uiteen, maar bronnen zijn het erover eens dat stabiel water belangrijker is dan een bepaald getal.

Zonder CO₂ en met een KH in de buurt van de bovengrens ligt de pH van nature hoger, vaak rond 7,5–7,9. Dat is op zichzelf geen reden om in te grijpen.

Als je CO₂ injecteert, let dan naast de pH ook op de vissen. Als ze naar lucht happen aan het oppervlak, draai de CO₂ dan direct terug en zorg voor meer oppervlaktebeweging.

Zo verlaag je de pH zonder chemicaliën

KH houdt de pH omhoog. Zolang de KH hoog is, wordt elk zuur dat je toevoegt opgebruikt en veert de pH terug. Daarom komen blijvende veranderingen vooral van water met een lagere KH.

• CO₂-injectie is de gebruikelijke methode in een beplant aquarium. Het verlaagt de pH tijdens de lichtperiode en voedt tegelijk de planten. Stel de hoeveelheid in op basis van de pH-daling en jaag nooit een pH-waarde na: het maximum is een daling van ongeveer 1,0 ten opzichte van een ontgast monster, circa 30 mg/l. Daarmee kom je alleen bij ongeveer KH 3–5 in het bereik van 6,4–6,9. Bij harder water is er een gevaarlijke hoeveelheid CO₂ nodig om dat te halen, dus verlaag eerst de KH of accepteer een hogere pH.
• Aquasoil houdt het water in het begin zelf aan de zure kant; dat effect neemt na verloop van tijd af.
• Osmosewater of gedestilleerd water gemengd met kraanwater verlaagt zowel de KH als de GH ongeveer evenredig: een mengverhouding van 50/50 geeft ongeveer de helft van de hardheid. Schakel over in meerdere gewone waterverversingen in plaats van één grote, zeker met garnalen.
• Drijfhout, catappablaadjes (Indian almond) en turf geven tannines af en kleuren het water geel tot bruin. Ze verlagen de pH alleen merkbaar in zacht water met een lage KH en nauwelijks in hard water.

pH-verlagers in goed gebufferd water geven slechts een tijdelijke daling. Telkens opnieuw doseren leidt tot schommelingen die vissen en vooral garnalen stressen. Gebruik je er toch een, ga dan voorzichtig te werk, in kleine stappen en binnen de aanwijzingen van de fabrikant.

Zo verhoog je de KH en GH

Een lage hardheid komt meestal door zacht bronwater: osmosewater, gedestilleerd water of regenwater, of door aquasoil waarvan de KH is opgebruikt. Osmosewater bevat bijna geen mineralen en is op zichzelf niet geschikt.

• Remineralisatiezouten verhogen de GH en sommige ook de KH. Meng ze in het verversingswater volgens de dosering van de fabrikant.
• Zuiveringszout (natriumbicarbonaat) verhoogt alleen de KH, niet de GH.
• Gebroken koraal of kalksteen in het filter verhoogt de KH, GH en pH langzaam. Het duurt dagen tot weken en is lastig fijn af te stellen.

Ongeveer 3 g zuiveringszout per 100 liter (circa 1/2 theelepel per 95 liter) verhoogt de KH met 1 °dKH. Weeg het af, los het eerst op in een kopje aquariumwater, verhoog de KH met niet meer dan 1 °dKH per dag en test daarna opnieuw KH en pH. Hoe ver de pH verschuift, hangt af van de CO₂ in je aquarium.

Verhoog de hardheid over meerdere waterverversingen in plaats van in één keer. Dat is nog belangrijker met garnalen: bij te weinig GH kunnen ze niet genoeg calcium opnemen voor een nieuw pantser, en bij te veel wordt het pantser zo hard dat het verhuizen mislukt.

Veelgemaakte fouten

• een exact getal najagen in plaats van stabiel water,
• CO₂ toevoegen tot de pH op de streefwaarde zit terwijl de KH hoog is,
• pH-verlagende chemicaliën gebruiken in water met een hoge KH,
• de hardheid wijzigen met één grote waterverversing of dosering,
• bijvullen na een waterverversing met water van een andere hardheid – de pH verschuift de dag na de verversing en het lijkt een probleem in het aquarium,
• de pH direct uit de kraan testen – opgeloste CO₂ geeft een andere meting dan na het laten staan,
• meerdere methoden tegelijk toepassen, zodat je niet weet wat de pH heeft veranderd.

Vul verdamping aan met osmosewater of gedestilleerd water. Alleen water verdampt en de mineralen blijven in het aquarium, dus aanvullen met kraanwater drijft de hardheid langzaam op.

Testen en wat je noteert

Vloeibare druppeltests werken goed voor KH en GH: je telt druppels tot de kleur omslaat, en bij gangbare sets is één druppel gelijk aan één graad, maar controleer de gebruiksaanwijzing van je set. Test de pH met een vloeibare test of een gekalibreerde pH-meter steeds op hetzelfde moment van de dag. Meet bij CO₂ twee keer: 's ochtends voordat de CO₂ aangaat en tegen het einde van de lichtperiode.

Die twee metingen laten de dagelijkse schommeling zien. Om de CO₂ te schatten vergelijk je de pH aan het einde van de lichtperiode met een ontgast monster (een glas aquariumwater dat een dag heeft gestaan), niet met de ochtendmeting. Aquariumwater bevat 's ochtends nog wat CO₂, dus een daling gemeten vanaf de ochtendwaarde onderschat hoeveel CO₂ er in het water zit.

Een TDS-meter vertelt hoeveel er is opgelost, niet wat. Het is een snelle controle of nieuw water overeenkomt met het aquarium, maar het vervangt KH- en GH-tests niet, omdat ook meststoffen de waarde verhogen.

Noteer de datum, pH, KH, GH en je waterbron, plus de osmoseverhouding als je mengt. Als de pH verschuift, laten je notities zien of het water, de bodem of de CO₂ de dag ervoor is veranderd, zodat je niet hoeft te gokken.